Historija Bosne Balkana i Bosnjaka

Historija drzava i naroda Balkana, povijesne teme, kontroverze pregled historije Srba, Hrvata, Bosnjaka analiza primarnih izvora franacki anali, de administrando imperio, Nestor ljetopis popa dukljanina povelje vladara i velmoza srednjovjekovna crkva bosanska Balkan history: wars. cultures history of Serbia Bosnia Croatia… historical topics

Archive for the tag “Kratka istorija Srbije i Srba”

Kratka istorija Srbije i Srba


Tragajuci za prikladnim tekstom o Historiji Srbije i tekstom o Historiji srednjevjekovne Srbije, koji bi zadovoljio norme cjelovitosti, jezgrovitosti i jasnoce, odabrao sam DVA teksta koja su u potpunosti zadovoljili ove kriterije.

Tekstovi su prilagodjeni bosanskom jeziku i uz citanje ova dva teksta, (Prvi se odnosi na kratku Historiju Srbije od VII-XX stoljeca, a drugi tekst je samo o Historiji srednjevjekovne Srbije i propasti Srpskog Carstva), siguran sam da cete dobiti nesto jasniju sliku o Historiji Srbije.

Prof. Hamdo Camo

Srednjevjekovna Srbija (VII – XIV vijek)

Kao i ostala juznoslavenska plemena, Srbi su dosli na Balkan za vrijeme velike seobe naroda tokom 6. i 7. vijeka nase ere. Najranije sistematizovane podatke o Srbima na Balkanu nalaze se u spisima vizantijskog cara Konstantina VII Porfirogenita, u X vijeku. Tada su Srbi naseljavali teritoriju sadasnje zapadne Srbije. Prva srpska drzava je bila formirana pod dinastijom Viseslavica, a u okolnostima spoljasnje ugrozenosti od strane Bugara i Vizantije. Pod uticajem Vizantije dogodila se vazna promjena u srpskom narodu, koja ce imati prvorazredni znacaj u njegovoj buducnosti: krajem IX vijeka pocinje proces napustanja paganstva i pokrstavanje, u cemu je prednjacila vladarska porodica Viseslavica.

Nakon ovog prvog uspona srpske drzave nastupila je oseka i period razdrobljenosti i kriza, koji je trajao do pred kraj XII vijeka. Nakon borbe sa bracom oko prijestola, 1170. godine na vlast je dosao Stefan Nemanja, osnivac dinastije Nemanjica. On je otpoceo obnovu srpske drzave u Raskoj oblasti. Neki put pod okriljem Vizantije, a ponekad protiv nje, veliki zupan (to je rang kneza), Stefan Nemanja je prosirio teritoriju svoje drzave na istok i jug, i pripojio joj Zetu i primorje. Osim vodjenja drzave veliki zupan je mnogo polagao i na podizanje manastira. Medju njegove zaduzbine spadaju u Raskoj oblasti Djurdjevi Stupovi i Studenica u kojoj je i sahranjen, i Hilandar na Svetoj Gori.

Stefana Nemanju je naslijedio srednji sin Stefan, dok je najstarijem sinu Vukanu dodijeljen na upravu dio tadasnje srpske drzave, Zetska oblast (danasnja Crna Gora). Najmladji Nemanjin sin Rastko se zamonasio i uzeo ime Sava, posvetivsi se duhovnosti. Posto je Rimska kurija od ranije gajila ambicije da pod svoj uticaj podvede i Balkan, Stefan je to iskoristio, od pape zatrazio krunu i prvi medju Srbima bio krunisan za kralja 1217. godine. Njegov brat Sava je u Vizantiji isposlovao autokefalnost Srpske crkve i 1219. godine bio postavljen za prvog srpskog arhiepiskopa. Time su Srbi stekli oba vida samostalnosti koja je poznavao srednji vek: duhovnu i svetovnu.

Naredna generacija srpskih vladara, koju su cinili sinovi Stefana Prvovjencanog Radoslav, Vladislav i Uros I, znacila je stagnaciju u drzavnom razvitku. Sva tri kralja su bila u vecoj ili manjoj zavisnosti od susjednih drzava Vizantije, Bugarske ili Ugarske. Veze sa Madjarima su uslovile da kralja Urosa I na prestolu naslijedi sin Dragutin, koji je bio ozenjen madjarskom princezom. Kasnije, kada je Dragutin abdicirao u korist svog mladjeg brata Milutina, dobio je od madjarskog kralja Ladislava IV zemlju u sjeveroistocnoj Bosni, Srem, Macvu i Beograd, a osvojio je i pripojio i teritorije u sjeveroistocnoj Srbiji. Time su te oblasti prvi put usle u sastav srpske drzave.

Pod vladavinom kralja Milutina, mladjeg Dragutinovog brata, Srbija je dalje ojacala, uprkos situaciji da katkad mora da ratuje i na tri fronta. Milutin je u historiji ostao poznat i kao vjest diplomata, koji je rado koristio jedno od uobicajenih srednjevekovnih diplomatskih sredstava – dinasticke brakove. Zenio se pet puta, madjarskim, bugarskim i vizantijskim princezama. Narocito je ostao poznat po gradnji crkava, od kojih neke spadaju medju najljepse primjere srednjevekovnog graditeljstva: Gracanica na Kosovu, Saborna crkva u Hilandaru, Sv. Arhangela u Jerusalimu i dr. Zbog svojih zaduzbina kralj Milutin je proglasen za sveca, uprkos svom burnom zivotu. Njega je naslijedio sin Stefan, kasnije prozvan Decanski. Decanski je donekle prosirio teritoriju drzave na istoku dobivsi Nis sa okolinom, a na jugu oblasti u Makedoniji. Nadimak Decanski dobio je zbog podizanja najmonumentalnijeg srpskog srednjevekovnog manastira Visoki Decani u Metohiji.

Srednjovekovna Srbija, koja je u politickim, ekonomskim i kulturnim sferama zauzimala ugledno mjesto u srednjovekovnoj Evropi, dostigla je svoj vrhunac sredinom 14. vijeka, za vreme vladavine cara Stefana Dusana. Iz tog doba je i Dusanov zakonik. Car Dusan je na racun Vizantije udvostrucio teritoriju svoje drzave, prosirivsi je na jugu, jugozapadu i istoku. Naslijedio ga je sin Uros, zvani Nejaki, sto vec samo po sebi govori o stanju drzave koja pocinje da zapada u stanje feudalne anarhije. U to vrijeme se javlja i nova opasnost: turska Osmanska drzava, koja postepeno iz Azije prelazi u Evropu, osvojivsi najprije Vizantiju, a potom i ostale balkanske drzave.

Tursko osvajanje i vladavina (XIV – XIX vijek)

Posto su porazili srpsku vojsku u dvije kljucne bitke: na rijeci Marici 1371. gdje je porazena bosanska kao i srpska vlastela iz Makedonije i na Kosovu Polju 1389, gde su porazene bosanska vojska i vojska kneza Lazara. Bitka na Kosovu je definitivno rijesila sudbinu Srbije i okolnih drzava, jer nakon nje na Balkanu vise nije bilo sile koja bi mogla da se suprotstavi Turcima. To je bio nestabilan period u kome su vladali sin i nasljednik kneza Lazara despot Stefan Lazarevic, a zatim njegov rodjak Djuradj Brankovic, koji je prestolnicu drzave preselio na sjever, u novoizgradjeni grad Smederevo. Turci su nastavili svoja osvajanja sve dok nisu uspjeli da zauzmu cijelu teritoriju srpske drzave 1459. godine, osvojivsi i Smederevo. Srbija je bila pod vlascu Otomanske carevine skoro pet vjekova.

Tokom Tursko-austrijskog rata (1593 – 1606) Srbi su 1594. podigli ustanak u panonskom dijelu Turske, u Banatu. Drugo zariste otpora Turcima stvorili su Srbi i muslimani u Hercegovini, ali su sklapanjem mira izmedju Turaka i Austrije bili prepusteni turskoj odmazdi. Taj redoslijed dogadjaja je postao uobicajen tokom narednih vjekova.

U Velikom ratu (1683 – 1690) izmedju Turske i Svete lige uz papinu pomoc ucestvovale su Austrija, Poljska i Venecija. One se podsticale Srbe na bunu protiv turske vlasti. Uskoro je cio zapadni Balkan bio zahvacen ustancima i gerilom od Crne Gore, preko Dalmacije i Podunavlja do Stare Srbije (Makedonija, Raska, Kosovo i Metohija). Kada je austrijska vojska pocela da se povlaci iz Srbije, pozvala je i srpski narod da se povuce sa njom, na njenu teritoriju. Birajuci izmedju turske osvete i zivota u jednoj hriscanskoj carevini, mase Srba su napustile svoju postojbinu i 1690. godine, pod vodstvom svog patrijarha Arsenija Carnojevica krenule na sever. Tada su mnoge oblasti na jugu Balkana ostale depopulisane, sto su Turci koristili da islamizuju Rasku oblast, Kosovo i Metohiju i djelimicno Makedoniju.

Teritorija, 1716-1718, od Dalmacije, preko Bosne i Hercegovine do Beograda i Podunavlja je opet postala popriste novog austijsko-turskog rata, koji je vodio princ Eugen Savojski, Srbi su uzeli ucesce u borbi na strani Austrije. Turska je tada, tzv. Pozarevackim mirom izgubila sve teritorije u Podunavlju, sjevernu Srbiju i sjevernu Bosnu, dijelove Dalmacije i Peloponez.

Novim ratom i tzv. Beogradskim mirom, Turska je uspjela da povrati skoro sve sto je prethodnim izgubila. Lokalno stanovnistvo je opet pogodilo ratno razaranje, progoni i odmazde.

Poslednji austrijsko-turski rat bio je tzv. Dubicki rat (1788-1791), u kome je opet Austrija pozivala hriscane u Bosni da se dignu na ustanak. Nakon njega, novih sukoba vise nije bilo sve do dvadesetog vijeka i propasti obje carevine.

Novovjekovna srpska drzava (1804-1918)

Karadjordje Kralj Petar I Karadjordjevic

Srpski otpor Otomanskoj dominaciji, dugo godina latentan, narocito je uzeo maha pocetkom 19. vijeka, buknuvsi u Prvom i Drugom srpskom ustanku 1804. i 1815. godine. Turska se u to vrijeme vec nalazila u stanju duboke krize bez perspektive na oporavak, sto se posebno tesko odrazavalo na sve narode koji su u njoj ziveli. Srbi su podigli ne samo nacionalnu nego i socijalnu revoluciju, nakon koje je Srbija pocela da hvata korak. Kao rezultat ovih ustanaka i kasnijih ratova protiv Otomanske imperije, formirana je nezavisna Knezevina Srbija, koja je bila medjunarodno priznata 1878. godine.

U ovom periodu su se oko vlasti nadmetale i smjenjivale dvije dinastije, ciji su rodonacelnici bili Djordje Petrovic – Karadjordje, vodja Prvog srpskog ustanka protiv Turaka i Milos Obrenovic, vodja Drugog srpskog ustanka. Dalji razvoj Srbije je bio obiljezen opstim napretkom u ekonomiji, kulturi i umjetnosti, cemu je prije svega doprinijela mudra drzavna politika, koja je slala mlade ljude na skolovanje u evropske metropole, odakle su donosili novi duh i novi sistem vrijedosti. Jedan od spoljnih izraza transformacije kroz koju je sada prolazila nekadasnja turska provincija, bilo je i proglasenje kraljevine, 1882. godine.

Tokom njene integracije u evropski poredak drzava, u drugoj polovini 19. vijeka, bile su osnovane prve politicke partije, cime politicki zivot dobija novi zamah. Drzavni udar 1903, koji je doveo na tron Karadjordjevog unuka, kralja Petra Prvog Karadjordjevica, otvorio je put parlamentarnoj demokraciji u Srbiji. Kralj je preveo djelo “O slobodi”, Dzona Stjuarta Mila na srpski jezik i dao svojoj zemlji ustav, koji je Srbiju uveo u period parlamentarizma, a koji je prekinut novim oslobodilackim ratovima. Balkanski ratovi 1912 – 1913. godine okoncali su tursku dominaciju na Balkanu. Turska je potisnuta sve do moreuza, a od njenih evropskih teritorija formirane su nacionalne drzave balkanskih naroda.

Atentat na austrougarskog prestolonasljednika Franza Ferdinanda u Sarajevu 1914. posluzio je kao povod sukoba sa Srbijom, cime je i zapoceo Prvi svjetski rat. Srpska vojska je odnijela velike pobjede, ali suprotstavljena nadmocnim neprijateljskim snagama Njemacke, Austrougarske i Bugarske, morala je da se preko Albanije povuce sa svoje teritorije i kasnije nastavi borbu na Solunskom frontu, zajedno sa ostalim snagama Antante, koju su cinile Francuska, Engleska, Rusija, Italija i Sjedinjene Americke Drzave. U toku ovog rata Srbija je izgubila 1.264.000 (28%) stanovnika od ukupne populacije od 4.529.000 i to 58% muskog stanovnistva.

Kraljevina Jugoslavija (1918-1941)

Kraljevina SHS 1.decembar 1918.

Zavrsetkom Prvog svjetskog rata i propascu otomanske i austrougarske imperije stvoreni su uslovi da u decembru 1918. godine bude proglasena Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca do cijeg trenutka medjunarodna konstalacija politickih snaga i interesa nije omogucavala njenu realizaciju. Najuticajniji hrvatski politicari su se suprotstavljali novoj drzavi od samog pocetka.

Hrvatska seljacka stranka (HSS), pod vodstvom Stjepana Radica, a kasnije Vlatka Maceka pretvorila se vremenom u masovnu stranku koja zastupa hrvatske nacionalne interese. Po misljenju njenih lidera hrvatsko nacionalno pitanje nije bilo rijeseno na zadovoljavajuci nacin u jugoslovenskoj drzavi. Kao sredstvo politicke borbe izabrali su sistematsku opstrukciju drzavnih institucija i sklapanje politickih koalicija uperenih protiv jedinstva drzave, iznudjujciu tim metodima izvjesne ustupke. Svako aktuelno politicko ili ekonomsko pitanje korisceno je da bi se postavilo tzv. hrvatsko pitanje, kao nerijesen problem.

Kralj Aleksandar Karadjordjevic je 1929. godine zabranio nacionalne politicke partije, licno preuzeo vlast i preimenovao zemlju u Jugoslaviju. U medjunarodnim odnosima je doslo do promene odnosa snaga: u Italiji i Njemackoj na vlast su dosli fasisti i nacisti, a u Sovjetskom Savezu Staljin. Ni jednoj od ovih drzava nije odgovarao kurs politike koju je vodio kralj Aleksandar, jer su prve dvije tezile reviziji medjunarodnih ugovora potpisanih nakon Prvog svjetskog rata, a Sovjeti da povrate svoje pozicije u Evropi i povedu aktivniju medjunarodnu politiku.

U Marselju 1934. godine, prilikom zvanicne posjete Francuskoj, kralja Aleksandra je ubio pripadnik bugarske ekstremne nacionalisticke organizacije (tzv. VMRO), koja je gajila aneksionisticke pretenzije prema istocnim i juznim teritorijama Jugoslavije, u saradnji sa ustasama, pripadnicima hrvatske fasisticke separatisticke organizacije. Medjunarodna politika druge polovine tridesetih godina je u bila ispunjena naraslom netrpeljivoscu najkrupnijih aktera, agresivnim ponasanjem totalitarnih drzava i izvjesnoscu da poredak uspostavljen nakon Prvog svetskog rata gubi svoja uporista, a njegovi zastitnici svoju snagu. Podrzavani od fasisticke Italije i nacisticke Njemacke i pod njihovim pritiskom, hrvatski lider Vlatko Macek i njegovi istomisljenici uspjeli su da uspostave tzv. Banovinu Hrvatsku 1939. godine. Tim sporazumom Hrvatska je jos uvek ostajala u sklopu Jugoslavije, ali je ubrzano nastojala da izgradi zaseban politicki identitet u medjunarodnim odnosima.

Drugi svjetski rat (1941-1945) i posljedice

Pocetkom cetrdesetih, Jugoslavija se nasla u obrucu neprijateljskih zemalja. Osim Grcke, sve druge susjedne zemlje su bile vezane sporazumima za Njemacku i Italiju. Hitler je vrsio snazan pritisak da i Jugoslavija pristupi paktu sto je vlada uskoro i ucinila, ali raspolozenje u zemlji je bilo sasvim drugacije. Javno manifestovanje otpora nacizmu izazvalo je zestoku reakciju.

Beograd i drugi veci gradovi su bombardovani, kralj je napustio zemlju, a tokom aprila 1941. godine Sile osovine su okupirale Jugoslaviju, rasparcale je i na njenom zapadnom dijelu stvorile marionetsku Nezavisnu Drzavu Hrvatsku pod vlascu ustasa, kojoj su pripojile Bosnu i Hercegovinu. Srbija je okupirana od njemackih trupa, pri cemu su njeni sjeverni dijelovi pripojeni Madjarskoj, a istocni i juzni – Bugarskoj. Kosovo i Metohija su vecim dijelom pripojeni Albaniji, koja je bila pod patronatom fasisticke Italije. Crna Gora je takodjer umanjena pripajanjem njenih dijelova Albaniji i okupirana od strane Italije. Slovenija je podijeljena izmedju Njemacke i Italije, koja je prisvojila i jadranska ostrva.

Fasisticka Hrvatska je po uzoru na nacisticku Njemacku osnovala koncentracione logore u kojima je pocinila genocid nad vise od 750.000 Srba, Jevreja i Cigana. Slijedi smrt Jugoslavije 1991 – 1992.

Gruba politika njemackih okupacionih snaga i genocidna politika hrvatskog ustaskog rezima proizveli su snazan pokret otpora. Srbi su ustali u odbranu od hrvatskog genocida i nacistickog porobljavanja Jugoslavije. Mnogi su se pridruzili partizanskom otporu (Narodnooslobodilacka vojska predvodjena Josipom Brozom Titom) u oslobodilackom ratu. Do kraja 1944. godine, partizani su oslobodili Srbiju, a do maja 1945. preostale jugoslovenske teritorije, spojivsi svoje snage sa saveznickim trupama u Madjarskoj, Austriji i Italiji. Srbija i Bosna i Hercegovina su bile medju zemljama koje su najvise razorene u toku rata: 1.700.000 (10,8% populacije) ljudi je ubijeno, a gubitak nacionalnih dobara je procijenjen na 9,1 milijardu americkih dolara, po cijenama iz tog vremena.

Socijalisticka Federativna Republika Jugoslavija (1945 – 1991)

Za vrijeme rata, 1943. godine bila je proklamovana revolucionarna promjena drustvenog i drzavnog sistema i ukidanje monarhije u korist republike. Josip Broz Tito je postao prvi predsjednik obnovljene, sada socijalisticke Jugoslavije. Od uglavnom poljoprivredne zemlje, Jugoslavija je transformisana u red srednje razvijenih industrijskih zemalja, stekavsi visoku medjunarodnu politicku reputaciju svojom podrskom procesu dekolonizacije i vodecom ulogom u pokretu nesvrstanih zemalja. Socijalisticka Jugoslavija je formirana kao federalna drzava, koja se sastojala od sest republika: Srbije, Hrvatske, Slovenije, Bosne i Hercegovine, Makedonije i Crne Gore; i sa dvije autonomne pokrajine: Vojvodina i Kosovo i Metohija. Uskoro dolazi do povecanja moci republika na racun federalne vlasti i ta tendencija je dobila na snazi narocito poslije usvajanja Ustava iz 1974.

Raspad SFR Jugoslavije (1991-1995)

Dejtonski mirovni sporazum

U periodu 1991 – 1992. doslo je do raspada Jugoslavije kojem su potpomogle i medjunarodne sile. Srbija i Crna Gora su se opredelile za ostanak u zajednickoj drzavi, pa je na zajednickoj sednici Skupstine Jugoslavije, Srbije i Crne Gore 27. aprila 1992. u Beogradu, usvojen Ustav Savezne Republike Jugoslavije, cime je potvrdjen kontinuitet njihove zajednicke drzave od 1. Decembra 1918. kada je Jugoslavija stvorena.

Post Navigation